اقدام شجاعانهء مجلس شورا يكى از عمليات جالب نخستين دورهء مجلس ، استنكاف نمايندگان از تأييد قرارداد وامى بود كه دولت مىخواست با موافقت انگلستان و روسيه با شاه ( بدون اينكه شرايط آن را اعلام كنند ) ، به تصويب مجلس برساند . به عقيدهء براون « با اين منش ، مجلس از همان آغاز كار نشان داد كه ابزاردست دربار نمىشود بلكه شايستگى دارد كه با استقلال وطنخواهانه كار كند . » « 204 » اعتراض يك تماشاچى در مجلس « گزارش روز يكشنبه ، 21 شهر ربيع المولود 1325 حاكى است موقعى كه صدراعظم و نايب السلطنه وارد مجلس مىشوند و پهلوى آقا سيد محمد مىنشينند و صدراعظم تشكيل مجلس را به نمايندگان تبريك مىگويد ، شيخى از تماشاچيان در حالى كه قرآنى در دست داشت فرياد كرد و خطاب به صدراعظم گفت : در واقع تو ايران را به باد دادى و ماها تمام همقسم بوديم كه با اين ششلول تو را خلاص كنيم ، اما از كار گذشتهء شما گذشتيم . اگر بشنويم ، اگر بفهميم ، يك كلام يا يك قدم كار بى جا و حرف بى جا كه باعث تخريب مجلس باشد بگوئى يا بكنى با اين ششلول تو را مىكشيم و ريشهء تو را خواهيم كند ، ريزريزت مىكنيم ؛ حال خود مىدانى به هرطريق كه مىخواهيد خيانت بكنيد . صدراعظم فرمود ، به حق همان قرآن قسم است كه من خودم گمان نمىكردم سلامت در اين مجلس برسم و برگردم . . . من در همه‌گونه همراهى حاضرم . . . بعد ، چند پاكت درآورده و گفت اينها تمام رقعهء قتل من است . . . چگونه ممكن است من خيانتى بكنم ، آن هم كه ديديد يا محرك داشتم يا نفهميدم يا طمع نگذاشت . بعد يك مرتبه اين جمعيت و اين مردم فرياد كردند ، زنده باد ملت ايران . » « 205 » همكارى روسيهء تزارى با محمد على شاه در تخريب بناى آزادى « بطورىكه از گزارش محرمانهء شمارهء 60 ستاد كل ارتش حوزهء قفقاز برمىآيد ، پس از آنكه روسها نهضت آزاديخواهى را رو به توسعه ديدند بر آن شدند كه با تهديد و تطميع ، اساس آزاديخواهى را درهم ريزند . محمد على شاه كه از مردم بريده بود به پيشنهادهاى روسها تن داد و آنها تصميم گرفتند : 1 . با كمك پولى سفارت و از كيسهء خود شاه ، به نمايندگان مهم مجلس و وزيران رشوه داده شود كه در آخرين جلسات ، سياستى را كه بدانان آموزش داده خواهد شد ، به عهده گيرند . 2 . تا دم واپسين ، كه تداركات لازمه ديده نشده ، رفتار دوستانهء خود را با مجلس حفظ ، و موازنه را نگه دارند ، و چنين وانمود نمايند كه شاه با رعايت امتيازات متقابل حاضر به سازش با مجلس است . 3 . با رشوه و وسايل ديگر ، بكوشند كه تفنگداران از مجلس ، مدرسهء سپهسالار ، و ساير عمارتهاى انجمن پيرامون مجلس بيرون شوند . 4 . اقدامى براى خريدن اكثريت سركردگان انجمنهاى پايتخت بشود كه در روز

--> ( 204 ) . همان ، ص 135 . ( 205 ) . مجلهء يغما ، مرداد 1339 ، ص 268 .